پاسخ: درباره‏ى دوران غیبت کبرى احادیثى آمده است که مى‏توان آنها را به چهار گروه تقسیم کرد:

 گروه اوّل: روایاتى که از گسترش ستم و بیداد، فساد، شیوع شرک و گناه، آلودگى و بزه‏کارى، غربت اسلام و قرآن سخن گفته‏اند.

 گروه دوم: احادیثى که در علایم ظهور و قرب آن علاماتى را بیان مى‏کنند؛ مانند خروج سفیانى، صیحه‏ى آسمانى، شکاف زمین و...

 گروه سوم: احادیثى که در اوصاف باوراستواران آن روزگار و مؤمنان آن دوره تأکید کرده‏اند.

 گروه چهارم: روایاتى که وظیفه‏ى شیعه را در این ایام برشمرده‏اند.

 در این‏جا، به عنوان نمونه احادیثى براى هر یک از چهار گروه بالا مى‏آوریم:

 گروه اوّل: امام حسن‏بن على‏علیه السلام فرمود:

 «آن‏چه چشم به راه آنید رخ نخواهد داد مگر آن روزگار که از یکدیگر بیزارى جویید و روى هم آب دهان اندازید، یکدیگر را به کفر نسبت دهید و برخى از شما برخى دیگر را لعن کنید.»

 عرض کردم: در آن دوران هیچ خیرى نباشد؟

 فرمود: «تمام خیر در آن روزگار است؛ چرا که قائم به پا خیزد و تمامى شرور را بردارد.»(92)

 پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله وسلم فرمود:

 «آن هنگام که زنانتان ناپاک و جوانانتان آلوده شوند و شما امر به معروف و نهى از منکر نکنید، چگونه خواهید بود؟»

 گفتند: اى رسول خدا، این چنین خواهد شد؟!

 فرمود: «آرى و بدتر از این! چگونه خواهید بود هنگام که به منکرامر و از معروف نهى کنید؟»

 گفتند: اى رسول خدا، این چنین خواهد شد؟!

 فرمود: «آرى و بدتر از این! چگونه خواهید بود آن‏گاه که معروف را منکر و منکر را معروف بشناسید؟!»

 گروه دوم: محمّدبن مسلم گوید: امام صادق‏علیه السلام فرمود:

 «در نزدیکى ظهور قائم، براى اهل ایمان نشانه‏هایى از سوى خدا هست.»

 عرض کردم: آنها چیست، فدایتان گردم؟

 فرمود: «خداوند فرموده است: «و حتماً شما را... (یعنى مؤمنان پیش از خورج قائم را) مى‏آزماییم؛ آزمودنى به ترس، گرسنگى، کاستى در اموال و جان‏ها و میوه‏ها. مژده ده صابرات را» خداوند مى‏فرماید: حتماً شما را به ترس از پادشاهان بنى‏فلان در پایان حکومتشان مى‏آزماییم و به گرسنگى به‏خاطر بالا بودن قیمت‏ها و به کاستى در اموال. این به‏خاطر فساد تجارت‏ها و کاستى سود است. همچنین به نقص در جان‏ها - که مراد مرگ تند و سریع است - و کاستى میوه‏ها - که به‏خاطر کاستى مخصول اول و بهتر است. در آن هنگام، بردباران را به تعجیل ظهور قائم‏علیه السلام بشارت باد!...»(93)

 نیز از امام صادق‏علیه السلام است که:

 «پنج علامت پیش از قیام قائم خواهد بود: خروج یمانى، سُفیانى، نداى آسمانى، شکافتن زمین و کشته شدن نفس زکیه.»(94)

 گروه سوم: روزى پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله وسلم فرمود:

 «اى کاش برادرانم را دیدار مى‏کردم!»

 ابوبکر و عمر گفتند: مگر ما برادران شما نیستیم که به شما ایمان آوردیم و با شما مهاجرت کردیم؟

 فرمود: «شما مسلمان شدید و مهاجرت کردید! امّا (باز هم مى‏گویم:) اى کاش برادرانم را ملاقات مى‏کردم!»

 دوباره همان سؤال شد. پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم فرمود: «شمایان هم‏نشینان منید. برادرانم آنانند که پس از شما بیایند و به من ایمان آورند و مرا دوست بدارندو یارى کنند و باور دارند؛ امّا مرا نبینند. پس اى کاش برادرانم را مى‏دیدم!»(95)

 گروه چهارم: حضرت امام صادق‏علیه السلام فرمود:

 «آن‏که با ایمان به امر (امامت) ما بمیرد به منزله‏ى کسى است که خیمه‏ى خود را در کنار قائم برپا کند؛ بلکه همانند کسى است که در حضور او شمشیر زند؛ بلکه به‏سان کسى است که هم راه او به شهادت رسد؛ بلکه در جایگاه آن است که با رسول اللَّه‏صلى الله علیه وآله وسلم شهید گردد.»(96)

 و نیز امام صادق‏علیه السلام فرمود:

 «جزء دین امامان: پارسایى، عفّت، صَلاح و... بردبارانه چشم به راه فرج بودن است.»(97)

 از احادیث یاد شده، سختى روزگار غیبت و وظیفه‏ى سنگین شیعه در آن روزگار مشخّص مى‏شود.

 آرى، به ما آموخته‏اند که دعا کنیم:

 «اللّهُمَّ عَرِّفْنى حُجَّتک فَإنَّک إنْ لَمْ تعرِّفْنى حُجَّتک ضَلَلْتُ عَنْ دینى.»